Mijn zesjarige kwam wild enthousiast de school uit rennen: ‘We hebben wereldoriëntatie gehad!’ Ze pakte mijn hand en we liepen samen terug naar huis. Meteen begon ze uitgebreid over haar les te vertellen. Over hoe mensen vroeger leefden, over mammoeten en over de taakverdeling binnen de gemeenschap. De mannen gingen op jacht, vertelde ze. De vrouwen bleven bij de hutten om voor de kinderen te zorgen en kleding te maken.
Ik genoot van haar enthousiasme en haar honger naar kennis. Het gedeelte over de taakverdeling liet mij alleen niet los. Ik was zelf niet bij deze les en weet dus niet precies hoe dit is verteld. Ik weet wel welk beeld ze mee naar huis nam. Want dit is het beeld dat veel mensen van jager-verzamelaars hebben. De man met zijn speer op weg naar de jacht. De vrouw bij het vuur, met een kind op schoot. Net als op de informatieve platen die vroeger in de klaslokalen hingen.
Het verhaal is overzichtelijk, maar als algemeen beeld historisch onjuist. De schoolplaat van weleer is hopeloos achterhaald.
We weten inmiddels dat vrouwen in verschillende jager-verzamelaarssamenlevingen ook jaagden. Kinderen bleven lang niet altijd achter in het kamp en zorg voor kinderen werd vaak gedeeld. Dat betekent niet dat mannen en vrouwen overal hetzelfde deden; in veel samenlevingen bestond wel degelijk een taakverdeling. Alleen was die minder eenvoudig en veel minder universeel dan de bekende schoolplaat doet vermoeden.
Leerlingen hoeven na een les over jagers en verzamelaars echt geen gebruikssporen op duizenden jaren oude jachtwapens te kunnen duiden of antropologisch onderzoek naar de arbeidsverdeling binnen inheemse jager-verzamelaarsgemeenschappen in Zuid-Amerika te kennen. Zeker niet wanneer ze zes zijn. Maar je kunt tegen een groep 3 prima zeggen dat zowel mannen als vrouwen konden jagen, en dat taken per groep en situatie verschilden. Dat is nauwelijks ingewikkelder dan vertellen dat de mannen op jacht gingen en de vrouwen voor de kinderen zorgden.
Daarvoor moet de leraar die kennis wel hébben. Wat leerlingen in de klas leren, wordt mede bepaald door wat de leraar zelf weet. Vakinhoudelijke kennis is daarom een belangrijk onderdeel van vakmanschap. Een methode kan onmogelijk alles vertellen. Iedere methode selecteert, ordent en vereenvoudigt. Het wordt pas een probleem wanneer de kennis van de leraar niet verder reikt dan wat er in de methode staat.
Ik snap dat dit lastig is. Als leraren zijn we namelijk generalisten. Van ons kan onmogelijk worden verwacht dat we specialist zijn in iedere historische periode die in het onderwijs voorbijkomt. De ene dag geven we les over het Romeinse Rijk, de volgende over elektriciteit, klimaat of de werking van het menselijk lichaam. Niemand beheerst al die vakgebieden tot in detail.
‘We kunnen nou eenmaal niet alles weten’, hoor je dan ook vaak. Dat klopt. Maar dat ontslaat ons niet van de verantwoordelijkheid om onze vakkennis te blijven opbouwen. Er zit namelijk een groot verschil tussen de methode volgen en voldoende achtergrondkennis hebben om te begrijpen wat je aan het onderwijzen bent.
‘Wat je niet weet, kun je niet onderwijzen’, stelt Martin Bootsma. Daar ben ik het hartgrondig mee eens. Ik zou er alleen iets aan willen toevoegen: niet alles wat je weet, hoef je te onderwijzen. Meer kennis vergroot wel de inhoudelijke mogelijkheden die je als leraar hebt: je kunt een fout in een methode herkennen, een hardnekkig beeld bijstellen, een onverwachte vraag beantwoorden of juist besluiten dat bepaalde informatie voor deze les niet nodig is. Je kunt verbanden leggen die nergens letterlijk staan uitgeschreven en uitleggen waarom iets ertoe doet. Dat is iets wezenlijk anders dan simpelweg de volgende bladzijde behandelen.
Voor mij is dat professionele autonomie. Je gebruikt je vakkennis om binnen gezamenlijke doelen te bepalen wat een les inhoudelijk nodig heeft.
Kennis opbouwen gaat voor leraren, net als voor leerlingen, niet vanzelf. Bij professionalisering gaat de aandacht al snel naar hóe we lesgeven. We verdiepen ons in instructie, differentiatie, gedrag of klassenmanagement. Allemaal ontzettend belangrijk, maar er is minstens zoveel aandacht nodig voor wát we onderwijzen.
Vakinhoudelijke professionalisering bij zaakvakken is een zeldzaamheid in het primair onderwijs en zou veel vanzelfsprekender moeten zijn. Leraren moeten de gelegenheid krijgen om zich verder te verdiepen in de geschiedenis, aardrijkskunde, natuurkunde, biologie of welk vak zij ook maar onderwijzen. Het doel is geen specialisme, maar voldoende diepgang om steeds beter te begrijpen wat je iedere dag aan leerlingen probeert uit te leggen. Een leraar die zelf meer van de wereld weet, kan leerlingen meer van de wereld geven.
En reken maar dat zoiets doorwerkt. Voor een zesjarige maakt het nogal uit of zij leert dat alleen mannen jaagden, of dat ook vrouwen op jacht gingen. Zo’n kleine toevoeging verandert haar beeld van jager-verzamelaars en kleurt uiteindelijk ook hoe zij naar de wereld kijkt. Voor zowel de leerling als de leerkracht geldt: wie meer weet, heeft meer te kiezen.
Door: Daniël Ponsen